Reş Olmak Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir İnceleme
İstanbul sokaklarında yürürken, toplu taşımada, kafenin köşesinde bir grup insanın sohbetini duyduğumda “reş olmak” ifadesine sıklıkla rastlıyorum. Ama bu kelime, kulağa ne kadar sıradan gelse de, içinde bir sürü toplumsal anlam barındırıyor. Reş olmak aslında toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında sorgulanan, sürekli evrilen ve bir o kadar da travmatik sonuçlar doğurabilen bir kavram. Peki, sokakta duyduğum bu kelimeyi sadece bir halk tabiri olarak mı geçirmeliyiz, yoksa arkasındaki derin anlamları fark etmek mi gerekiyor?
Bu yazıda, “reş olmak” ifadesini, İstanbul gibi kozmopolit bir şehirde, sokakta, işyerinde ve toplu taşımada gözlemlediğim pratik örneklerle inceleyeceğim. Ayrıca, toplumsal cinsiyet rolleri, kadın ve erkek üzerinden kurulan klişeler, çeşitlilik ve sosyal adalet konularını nasıl etkilediğini tartışacağım.
Reş Olmak Nedir?
Öncelikle, “reş olmak” ifadesi, Türkçede genellikle bir kişinin sergilediği davranışları veya tutumları üzerinden yapılan yargılayıcı bir tabirdir. Birinin “reş olması”, o kişinin, bazen aşırı özgüvenli, bazen de toplumun kabul ettiği sınırları aşan bir davranış sergilemesi olarak anlaşılabilir. Bu davranış, genellikle “yaşını başını almış ama hala olgunlaşmamış” bir tutumu ima eder. Ancak, “reş olmak” yalnızca bir davranış biçimiyle sınırlı değildir; toplumsal cinsiyet, kimlik ve çeşitlilik anlayışlarıyla bağdaştırıldığında çok daha karmaşık bir hal alır.
Toplumun bir kişiyi “reş” olarak tanımlaması, çoğunlukla o kişiyi dışlama, ona olumsuz bir etiket yapıştırma çabasıdır. Örneğin, toplumsal normlara uymayan, sabırlı ve “olgun” bir tutum sergilemeyen birine bu şekilde hitap edilebilir. Peki, “reş olmak” sadece erkekler için mi geçerli, yoksa kadınlar da bu kelimenin hedefi olabilir mi?
Toplumsal Cinsiyet ve “Reş Olmak”
İstanbul’da yürürken ya da otobüste yanımda bir kadın gördüğümde, birinin ona “reş oldum” dediğini duyuyorum. Bu kelimenin erkeklere ve kadınlara nasıl farklı anlamlar taşıdığını fark etmek zor olmuyor. Kadınlar söz konusu olduğunda, “reş olmak” bazen bir kişinin toplumun koyduğu sınırları ve kuralları ihlal etmesi olarak algılanıyor. Bir kadının, toplumun ona biçtiği sabırlı ve itaatkâr olma rolünden sapması, “reş olma” olarak adlandırılabiliyor.
Düşünün, sokakta yüksek sesle şarkı söyleyen bir kadının ya da toplu taşımada sesini yükselten, çevresindeki insanları uyararak haklarını savunan bir kadının etrafındaki bakışları… Bu tür davranışlar, toplumun geleneksel kadına biçtiği “sessiz, sakin, sabırlı” rolüne aykırı olduğu için “reş olmak” ile ilişkilendiriliyor. Bu kelime, kadınların kendi sınırlarını koymaya, söz hakkı talep etmeye başladıkları anlarda onlara yöneltilen bir etiket olabilir.
Bir kadın olarak, bazen sokakta yürürken başıma gelenleri düşünüyorum; metrobüste çok fazla yer kapladığım için gözleri üzerimde hissediyorum ya da giydiğim kıyafetler nedeniyle “fazla dikkat çekici” bulunuyorum. Bir kadının özgürce alanını kullanması, kimi zaman “reş olmak” olarak etiketleniyor. Bu, sadece kişisel bir olumsuzlama değil, toplumsal normların kadınların davranışlarını nasıl yönlendirdiğini de gösteriyor.
Erkeklerde Reş Olmak: Toplumsal Beklentiler ve Cinsiyetçilik
Erkekler içinse, “reş olmak” genellikle farklı bir anlam taşır. Toplum, erkeklerden hep güçlü, dominant ve “erkek gibi” davranmalarını bekler. Ancak, bu baskının tam tersi bir durumda, bir erkek “reş” olarak tanımlanabilir. Örneğin, işyerinde aşırı fazla konuşan ya da fazla dikkat çeken bir erkek, “yeterince olgun değil” olarak nitelendirilebilir.
Bir başka örnek, futbol gibi bir oyun izlerken etrafımda yüksek sesle bağıran, sürekli tartışan ama geri adım atmayan erkekleri gözlemlediğimde, bazen bu hareketin “reş olmak” olarak görüldüğünü fark ediyorum. Bir erkek, eğlenceli, neşeli ve özgüvenli olabilirken, fazlasıyla dominant, bazen de sorumluluklardan kaçan bir tavır sergiliyorsa, bu da ona “reş olma” etiketinin yapıştırılmasına neden olabilir.
Ancak, bu da bir çelişki yaratıyor. Çünkü toplum, erkeklerin de duygusal ve psikolojik olgunluklarını ya da toplumsal sorumluluklarını yerine getirmelerini bekliyor. Erkeklerin kendilerini göstermek, duygusal olarak açık olmak gibi davranışlar sergilemesi, bazen “reş olmak” ile ilişkilendirilebilir. Örneğin, ağlayan bir erkek ya da sevdiklerine duygusal açıdan yakınlık gösteren bir adam, “çok kadınsı” bulunabilir ve bu da ona “reş olmak” etiketinin yapıştırılmasına neden olabilir.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Reş Olmak
Çeşitlilik ve sosyal adalet bağlamında, “reş olmak” ifadesi aslında çok daha derinlemesine sorgulanabilir. Bu kelime, bazen sosyal grupların dışlanmasına ve ötekileştirilmesine de yol açabiliyor. Özellikle, farklı etnik kökenlere, cinsel kimliklere veya bedensel özelliklere sahip bireylerin, “normal” veya “toplumun kabul ettiği sınırlar” içinde hareket etmediklerinde maruz kaldıkları ayrımcılığı da göz önünde bulundurmalıyız.
Çeşitli grupların, özellikle de toplumsal olarak daha az temsil edilen kişilerin bu tür kelimelerle etiketlenmesi, onların daha fazla dışlanmalarına yol açabilir. Örneğin, LGBTQ+ bireylerinin davranışları “reş olmak” olarak etiketlenebilir. Bu etiket, sadece cinsiyet kimliklerini ya da cinsel yönelimlerini ifade ettikleri için değil, aynı zamanda toplumsal normlara uymadıkları için de kendilerini dışlanmış hissetmelerine yol açabilir.
Bir başka açıdan bakıldığında, sosyal adalet bağlamında “reş olmak” kelimesinin doğru kullanılmadığını ve zararlı bir etiketleme sürecine dönüşebileceğini söylemek mümkün. Toplum, çoğunlukla davranışları, dışarıdan bakıldığında “garip” veya “aşırı” görünen kişileri dışlar. Oysa, her bireyin farklı bir deneyimi ve kimliği vardır. Çeşitlilik içinde büyüyen bir toplumda, bu tür etiketler yerine daha kapsayıcı ve empatik bir yaklaşım benimsenmesi gerektiğini düşünüyorum.
Sonuç: Reş Olmak ve Toplumsal Cinsiyetin Gölgesi
“Reş olmak” kelimesinin, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet ile nasıl ilişkili olduğuna dair düşüncelerim, aslında toplumun nasıl derinlemesine işlediğini ve normların ne kadar katı olabileceğini gösteriyor. Kadınların ve erkeklerin davranışları, çoğu zaman sadece biyolojik değil, toplumsal olarak biçimlendirilmiştir. Sokakta, işyerinde ve toplu taşımada gördüğümüz etiketler ve yargılar, sosyal normların ve beklentilerin bir yansımasıdır.
Sonuçta, “reş olmak” sadece bir davranışın ifadesi değil, aynı zamanda toplumsal bir yansıma, etiketleme ve dışlama aracıdır. Bu kelime, sosyal normları ve cinsiyetçilikleri yeniden üreterek, bireylerin kendilerini daha özgürce ifade etmelerinin önünde bir engel oluşturur. Toplumun daha adil ve kapsayıcı olabilmesi için, bu tür kelimelerin yerine daha empatik ve anlayışlı bir dil geliştirmek önemli.